delfsail, the legacy of the seven seas – 5: zwaaien naar boten (was de bedoeling)

“Staat er weer een foto van zo'n mooie kerk zonder ook maar één regel verklarende tekst”, kreeg ik te horen van min of meer vaste lezer G te G. Je hebt helemaal gelijk G te G, maar het verhaal van Borkum (vorige blog) was al lang genoeg. Zal het nu goedmaken. Het gaat om de Reformierte Kirche van Borkum, die gebouwd is in 1896-1897. De huidige kerk heeft minstens drie voorgangers, de eerste werd rond 1550 opgericht. In 1576 werd naast deze kerk de tegenwoordig nog bestaande Oude Vuurtoren) gebouwd, de toren was niet alleen een herkenningsbaken voor schepen die de Eems opvoeren, maar diende ook als klokkentoren voor de kerkelijke gemeente. De rest van de kerken zal ik je besparen.

“Hebben jullie nog een glimp van Máxima opgevangen?”, was een vraag van buurvrouw A te L. Ze duidt daarmee op de doopplechtigheid van twee schepen van de firma Wagenborg. Wagenborg is in de Achterhoek bekend als eigenaar van de veerdiensten naar Ameland en Schiermonninkoog, maar neem van mij aan dat dat voor die firma met “Koninklijke” voor de naam peanuts is. Het grote geld wordt met andere dingen verdiend. Je leest er alles op hun website. Internationale firma, dus Engels is de voertaal en de club heet dan ineens ook Royal Wagenborg (https://www.wagenborg.com/). In het kort: “Koninklijke Wagenborg, opgericht in 1898, is een internationaal maritiem logistiek conglomeraat. Het familiebedrijf biedt een verscheidenheid aan duurzame maritieme logistieke diensten op het gebied van scheepvaart, havens & terminals en offshore diensten. Wagenborg wordt beheerd vanuit het hoofdkantoor in Delfzijl (NL) en heeft een wereldwijd commercieel netwerk opgebouwd. Met ongeveer 3.000 medewerkers bedient Wagenborg klanten voornamelijk in de Baltische staten, Noordwest-Europa, het Middellandse Zeegebied, Amerika en het Verre Oosten”. Bron: eerder genoemde website. Voor een bedrijf dat “koninklijk” is moet je als koningin natuurlijk opdraven en dat gebeurde op vrijdag. Een paar gemeentelijke en provinciale bestuurders erbij en een aantal kopstukken uit de eigenarenclub en Máxima mocht de Máxima en de Alexia dopen. Niet gewoon een fles champagne tegen de romp kapot gooien, nee: modern, met een drone. HKH hoefde de drone niet zelf te besturen, alleen op een knopje te drukken. De schepen, die gebouwd zijn in Delfzijl, zullen vracht (bulkproducten en stukgoederen) wereldwijd gaan vervoeren. We hebben het allemaal goed kunnen volgen: 's avonds na onze fietstocht en wel op RTV Noord die de hele week veel aandacht aan Delfsail heeft geschonken. Bijgaande foto's: eigen werk, Eemskrant en FocusGroningen.

zondag 16 juni: @ wagenborgen

De dag kan niet meer stuk als je het volgende Whatsappje krijgt: “Lieve pap (opa),
Geniet van deze fijne mooie vaderdag. Ik hoop dat je met je busje fijn op pad mag. Tussendoor lekker fietsen op je stalen ros en je liefste zoon heet Jos. Hopelijk krijg je vandaag ook je broodje kroket en mag je vanavond een uurtje later naar bed. Liefs familie N”. Foto van een kunstwerk erbij met de tekst "Papa, ik heb echt geprobeerd het beste kado te vinden... maar je hebt ons al." Appje van dochterlief volgde wat later: in het westen van het land lopen de klokken altijd wat achter. 

Vergeten te vertellen dat we gisteren de dag hebben afgesloten met een gemeenschappelijke barbecue, deze keer “met kans op extra prijzen”. Eén van de deelnemers heeft een eigen brouwerij en om zijn winkeldochters niet over de datum te laten raken, gooide hij er een aantal in de verloting en laat nu W met nummer 772 net in de prijzen vallen: driekwart liter “Doorzettersblond”. Wanneer de kroonkurk niet meer op de fles zit zal ik verslag doen van onze smaaksensatie.

Vandaag staat in het teken van de SailOut. In ons programmaboekje staat het volgende: “Zondag staat er vanaf 10 uur weer koffie/thee klaar bij de grote tent, deze keer met een overheerlijk plakje Groningerkoek. Graag je eigen kopje weer meebrengen. In de middag is er gelegenheid om naar het toegangskanaal te fietsen om de Sail-out te gaan bekijken. [….] Alternatief is de mogelijkheid om met de fiets naar de Punt van Reide te gaan waar je zeehonden kan spotten. [….] Tussen 17-18 uur serveren we weer een hapje en een drankje bij de grote tent, waarvoor er twee muntjes per persoon in de tas zitten”. We luisteren zoals gewoonlijk niet: we gaan niet naar het toegangskanaal en de zeehonden hebben we eerder deze week al gespot. Wij bekijken het “uitzeilgebeuren” vanaf het water. Al een tijd geleden hebben we de “Sail Out rondvaart Regina Andrea” geboekt. Dus op de fiets en dan het water op met als weersverwachting: “Er kan een spatje vallen, wind uit het zuiden kracht 4 en maximaal 17 graden”.

Naar Delfzijl dus, via de Jumbo stond de route gepland. Maar allereerst tot de ontdekking komen dat op zondagmorgen om elf uur door een uitgestorven Schaapbulten fietsen toch het summum van genot is. Nog nooit van Schaapbulten gehoord? Schande! Het is een gehucht van ruim 30 inwoners in de gemeente Eemsdelta tussen Delfzijl en Wagenborgen. Staat vanaf 1800 op de kaart. Naar de herkomst van de naam hoef je niet te gissen: in dit gebied waren allerlei hoogten aanwezig die zo zanderig waren dat je er alleen schapen op kon laten grazen.

Een paar stevige buien trakteerden ons in de loop van de dag op overvloedige regen. Tussen de buien door was het droog. Veel druppels konden we ontlopen door op het juiste moment een dakje voor boven onze hoofden op te zoeken. De ergste bui stortte de volle lading over ons heen: bij het wachten op de rondvaartboot en er was geen schuilplek te vinden. Ik had de luxe dat ik met een golfkarretje naar de steiger werd gebracht. Benen wilden echt geen driehonderd meter meer lopen. Goed geregeld (van W). Maar toen kwam de deceptie: wat moet je om één uur op de boot die pretendeert je door de SailOut te varen terwijl de deelnemende boten pas om half vier vertrekken en je net voor dat moment weer aanmeert? Wordt een boos briefje naar DelfSail, heb ik nog wel tijd voor deze week. De Regina Andrea was een beetje overboekt, dus mocht De Zeehond bijdraaien. Dat schip is ook beter geschikt voor dit soort evenementen: de salon zit een stuk hoger boven de waterlijn, dus je ziet meer. De kapitein verontschuldigde zich nog voor de niet-SailOut en gaf aan dat je niet bij hem moest zijn met klachten maar bij de organisatie. Gelijk heeft hij: hij voert ook alleen maar opdrachten uit. Haven rond, Zeehavenkanaal richting Dollard, 180 graden draaien en Zeehavenkanaal terug naar de haven. De patiënt met zijn zieke benen werd door drie Rode Kruizers in een rolstoel teruggebracht naar zijn fiets. Vergeet ook W niet die deze happening mogelijk gemaakt had en de optocht compleet maakte. Te gênant om foto's te maken, wel jammer: was de tweede keer in mijn leven dat ik in een rolstoel werd vervoerd. De laatste keer was door W na een operatie in het ziekenhuis van Enschede, maar dat moet al een jaar of twaalf geleden zijn. Misschien al wel langer, ik werkte nog volop en ben inmiddels al elf jaar met pensioen.

Laat het nu op de boot (toen we voornamelijk binnen zaten) droog zijn geweest. Op de terugtocht heeft het 9 van de 11 kilometers geregend, och je kunt maar één keer goed nat worden. Om vier uur in de vroege avondstand en W kon Oranje nog zien winnen want ze kon de tweede helft zien. Een mooie dag? Och, genoeg dingen die niet zo liepen als ze hadden moeten lopen, maar “Je gaat niet als een oude mopperpot alle frustraties van je afschrijven”, zei W, “bewaar dat maar voor je epistel aan de organisatie van DelfSail”. Waarvan akte. Straks nog even naar de afscheidsborrel, de tent is al afgebroken dus hopen dat het droog blijft. Morgen weer naar huis. Overigens: als je naar het kaartje kijkt lijkt het alsof we gefietst hebben door het water. Heb vergeten de navigatie uit te zetten op de boot, dus Komoot vond dat het waterballet erbij hoorde en telde 46 kilometer. Volgens de kapitein was de tocht zo'n 15 kilometer, dus je kunt zelf wel uitrekenen hoeveel we er gefietst hebben. Let bij de volgende foto's vooral op de luchten, die waren zo mooi!

delfsail, the legacy of the seven seas – 4: een excursie naar borkum

Als je het over de Waddeneilanden hebt, denk je aan het rijtje TVTAS (Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog). Je hebt het dan maar over een klein deel van de Waddeneilanden, omdat je eilanden van Duitsland en Denemarken vergeet. Op bijgaand kaartje zie je alle Waddeneilanden als rode vlekjes voor het vasteland liggen. Even wat interessante maar niet belangrijke feiten die Wikipedia voor je verzameld heeft: “De Waddeneilanden [….] worden bewoond door ongeveer 81.340 inwoners. Het grootste eiland is het Nederlandse Texel, gevolgd door het Deense Rømø en het Duitse Sylt. Sylt heeft met ongeveer 21.000 inwoners de grootste bevolking van alle eilanden.” Ik ga niet in op het ontstaan van de eilanden, dat voert te ver. Het enige wat ik kwijt wil is dat het waddengebied de afgelopen 7000 jaar altijd dynamisch is geweest: getijgeulen hebben zich regelmatig verlegd, ook de grenzen van het wadden- en kweldergebied en de locatie van de Waddeneilanden schoof regelmatig op. Ook nu nog zijn de Waddeneilanden onderhevig aan constante opbouw en afbraak door de zee. De kaart van (een deel van) de Duitse Waddeneilanden (de Oost-Friese die hieronder staat mag ik alleen maar gebruiken als ik het volgende noteer: Door Maximilian Dörrbecker (Chumwa) - Eigen werk, usingOpenStreetMap data for the backgroundthis file for the orientation map., CC BY-SA 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=7538695.

zaterdag 15 juni: @wagenborgen

Uit het programmaboekje: “Zaterdag vertrekt de bus naar de Eemshaven precies om 09.15 uur vanaf de grote parkeerplaats van de camping. [….] Zorg dat je op tijd bent. Dat geldt natuurlijk ook voor de terugreis met het treintje op Borkum. 09.15 uur: vertrek bus vanaf het parkeerterrein bij de camping. 09.45 uur aankomst bus in Eemshaven. 10.15 uur vertrek boot naar Borkum, duur ca 50 minuten. 17.40 uur vertrek van het treintje vanuit Borkum naar de boot. 19.00 uur vertrek bussen in de Eemshaven naar de camping. 19.30 uur: de barbecue voor iedereen.” Vroeg dag dus als je om 09:15 uur gewassen en gestreken paraat moet staan. Vooral omdat er juist vandaag broodjes afgebakken moeten worden.

Een dagje eiland, daar verwacht je toch volop zon bij? Volop? Weinig kans, al was ze er af en toe wel en hadden we ook nog een kwartiertje een strakblauwe lucht. Heen wind 3, op de fiets west 5 (de partytenten op de camping zijn voor een deel de lucht ingevlogen) en terug op de boot wind 2. Niet koud. Och, een prettig eiland dat toeristenbelasting “gastbijdrage” noemt en met de volgende tekst op internet pronkt: “De lucht laat ons vrij ademen en schenkt ons een nieuw levensgevoel. Deze Borkumbelevenis, gekenmerkt door absolute openheid en diepste verbondenheid met de natuur, inspireert en verbindt zowel bewoners als bezoekers en zorgt voor nieuwe levensenergie en creativiteit”.

Had wat moeite met mijn onderste ledematen vandaag, iets met een zenuwbeklemming of zo, pillen wilden niet helpen en ik kon eerst amper bij de bus en later met moeite in de boot komen. MS Münsterland heette de boot, waarbij MS staat voor Motorschiff. Om nou in het noorden van Duitsland een boot zo'n naam te geven? Vijftig minuten duurde de tocht over het UNESCO Werelderfgoed Waddenzee, maar er was weinig te zien, alleen water. De zeehonden hielden zeer waarschijnlijk een wedstrijd diepzeeduiken, want geen koppie te zien.

Bij aankomst in de haven stond ons treintje klaar: een groot aantal wagons met een lief roodachtig koolzaadolielocomotiefje voorop. De Borkumer Kleinbahn bracht ons zeven kilometer verder naar het station in het centrum. Smalspoor (spoorwijdte 90 cm). De lijn bestaat al sinds 1888.

Eerst koffie en toen een fiets (met trapondersteuning) huren. Goed geregeld: W bracht de fiets van het verhuurbedrijf tot aan het station waar een zielig brokje ellende zat te wachten. Toch nog maar geen scheiding aanvragen zolang ik gehandicapt ben.

Daarna een tocht met soms een heerlijke windkracht 5 mee en soms een vervelende windkracht 5 tegen. Als je op de kaart kijkt zie je dat we een deel een heen-en-terugje hebben gedaan. De oorspronkelijk geplande route liep langs de Waddenzee, maar met wind pal van voren zou dat geen stoempen meer zijn maar masochisme. Midden op het eiland hielden wat verdwaalde bomen en struiken de ergste storm tegen. Vroeg me af waar LER voor zou moeten staan op al die autokentekens. Bleek later dat het eiland deel uitmaakt van landkreis Leer. Het eiland is iets kleiner dan Schiermonnikoog, het kleinste bewoonde Nederlandse waddeneiland.

Bij mijn voorbereiding van ons eilandtochtje kwam ik tegen dat Borkum een paar honderd jaar geleden nog bestond uit twee "losse" eilandjes (afbeelding geeft de situatie uit 1805 weer), maar ook dat het eiland al heel lang een belangrijke rol heeft gespeeld bij de markering van het Eemsvaarwater. Zal niet alle bakens en andere oriëntatiepunten gaan behandelen, alleen even kort aandacht besteden aan de drie vuurtorens van Borkum.

In 1576 werd de oude vuurtoren gebouwd. Hij is daarmee het oudste gebouw en tevens herkenningsteken van het eiland. Gebouwd op het fundament van een oude Borkumer kerktoren. Aanvankelijk deed het slechts als oriëntatiepunt bij dag dienst. Pas in 1817 kreeg de "Alte Leuchtturm" een lichtbron die in 1879 door een flinke fik werd verwoest. De toren zelf bleef dankzij zijn solide bouw behouden.

De nieuwe vuurtoren van Borkum werd na de brand van de oude vuurtoren in 1879 in zes maanden gebouwd. De vuurtoren doet nog steeds dienst en markeert de Eemsmonding.

Dan hebben we nog een kleine vuurtoren (1889) die de bijnaam "der Elektrische" heeft. Deze vuurtoren is niet meer actief omdat de vaargeul een andere route is gaan volgen. Zijn bijnaam kreeg de toren voor het feit, dat hij de eerste voor elektrisch gebruik gebouwde vuurtoren in Duitsland was. De toren staat aan het zuidstrand, waar ook een prachtige boulevard is waar je prachtige foto's kunt maken.

Een mooie dag. We zijn droog gebleven: op het moment dat de regen echt met bakken uit de lucht kwam, zaten we droog aan een voedzame lunch. Beetje droog brood, maar het drankje maakte het meer dan goed. Een kleine 30 kilometer hebben onze huurfietsen afgelegd en we hebben het eiland wel zo'n beetje gezien. En morgen? Morgen is er weer een dag. We maken nog een keer een boottocht, maar nu blijven we in Delfzijl. We gaan de boten uitzwaaien vanaf een boot: het feest is dan afgelopen.

delfsail, the legacy of the seven seas – 3: een dagje geen boten

F te P had van guano gehoord, of ik met chilisalpeter hetzelfde bedoelde in mijn vorige blog? Nee, F te P, weliswaar zijn het beide natuurlijke meststoffen, maar guano is vogel- of vleermuisstront en chilisalpeter is een door de natuur gevormde stof, die door klimatologische eigenaardigheden in hoogvlakten tussen de Andes en de Stille Oceaan bewaard is gebleven. Althans, totdat de Westerse mens ontdekte hoe goed dat spul hielp om de landbouwopbrengst in bijvoorbeeld Noord-Groningen te verbeteren. Daarom werd het in Chili afgegraven en met grote zeilschepen naar Delfzijl gebracht. Als je meer wilt weten over deze meststoffen dan moet je teksten van landbouwonderwijzer Klaas de Vreeze (1836-1915) uit Oude Pekela lezen. Als je na je dood een monument krijgt met in marmer de tekst: “Hij wees den Landbouw nieuwe wegen, den boer tot heil, het land tot zegen” dan kun je wel zeggen dat die goede man van de hoed en de rand wist. De Vreeze maakte het verschil tussen guano en chilisalpeter duidelijk: guano bracht wel fosfor en stikstof in de grond, maar te weinig kalium. Op bijgaande foto: grote driemasters vol chilisalpeter in de haven van Delfzijl, ca 1905-1915. - Foto: www.beeldbankgroningen.nl.

H te L merkte op dat ik nog niets over Delfzijl zelf gezegd heb. Delfzijl is ontstaan doordat er een zijl (sluis) in de Delf (vroegere naam voor Damsterdiep) aangelegd werd. Eigenlijk waren het drie sluizen, maar ik zal je de details besparen. Tot die tijd (dertiende eeuw) had de Delf een open verbinding met de zee, met alle gevolgen van dien. Voordien was er al wel sprake van bewoning in de omgeving. De bevolking woonde op wierden (bulten) om de voeten droog te houden. De stad ontwikkelde zich tot een vesting. Wie de havenstad aan het einde van de 16e eeuw wilde veroveren moest van goeden huize komen. In de loop van de 19e eeuw was de manier van oorlogvoeren ingrijpend veranderd: wallen en grachten hadden hun verdedigende waarde verloren. In heel veel plaatsen lagen ze de uitbreiding in de weg. In 1874 werd de Vestingwet aangenomen. Deze wet bepaalde dat gemeentes hun vestingwerken mochten afbreken. In Delfzijl waren ze met dat slechten in 1886 klaar. De afbeelding in deze alinea is een reproductie van de plattegrond van de gemeente Delfzijl in provincie Groningen uit 1867 door Jacob Kuyper, een belangrijkste cartograaf in de 19e eeuw. Hij bracht alle 1200 gemeenten op dezelfde wijze in kaart. Een reproductie is te koop bij Bol.com voor € 8,20. Als je een beetje reclame maakt mag je de kaart ongetwijfeld in je blog gebruiken. Wil je nog een tikkie ouder? Hieronder de zienswijze van Joan Blaeu uit 1649 op de vestingstad (zuiden aan de bovenzijde). 

vrijdag 14 juni: @wagenborgen

Uit het programmaboekje: “Vrijdag kan je de hele dag naar het haventerrein van Delfzijl gaan, waar van alles te beleven is. Het programmaboekje vind je in de welkomsttas.” Het haventerrein hebben we gisteren voldoende gezien. Wij gaan kilometers maken vandaag: een rondje langs de waddenkust, een schiereilandje (de Punt van Reide) en het Dollardgebied tot aan Nieuwe Statenzijl en te beginnen bij Oterdum. Maar eerst even een rondje koffie (nu beter geregeld) en daarna een rondje camping met de camper: er moest er eentje uit het rijtje en dat krijg je het gemakkelijkst voor elkaar door allen even een rondje-met-de-klok-mee te maken en de boosdoener zo uit de line-up te halen. Na de koffie dus, dat dan wel weer. Nadeel was alleen dat we niet zo vroeg konden vertrekken, pas goed 11:00 uur. Op de (bijna) route nog even boodschappen doen, kan nog tot 1 juli van dit jaar bij de Spar in Wagenborgen. Op die datum trekt de ondernemer de stekker eruit. De helft van de winkel was al leeg en de andere helft voor een groot deel onbetaalbaar: spekjes voor tegen de € 6,00, bij de Lidl iets meer dan de helft (zelfde hoeveelheid) en voor een doosje met 12 (kleine – 200 mg) Ibuprofennetjes mocht ik € 3,55 neertellen, terwijl bij de Jumbo 20 van die dingen in een doosje zitten (groot - 400 mg) en € 2,45 kosten.

Via een bekende weg (de terugweg vanuit Delfzijl gisteren, maar nu de andere kant op) naar de waddendijk en een blik op Oterdum geworpen. Ook op ons ritje tijdens de SailIn (vanuit de verte) al gezien, maar toen stond het er zwart van het naar boten kijkende volk. Vandaag echt een dode boel, eigenslijk zoals een kerkhof hoort te zijn. Oterdum was een dorp in de gemeente Delfzijl in de Nederlandse provincie Groningen. Het lag tussen Delfzijl en Termunten in de historische Oosterhoek. Het werd in de jaren zeventig volledig gesloopt om plaats te maken voor een verlenging van de monding van de Eemsmonding, die op deltahoogte moest worden gebracht. Op de plaats waar in 1978 het dorp stond, is een bronzen monument geplaatst. Een paar jaar later (in de nacht van 7 op 8 februari 2011) werd het beeld door koperdieven van zijn sokkel gehaald. Om 2013 werd er een nieuw beeld geplaatst, om nog een koperdiefstal te voorkomen werd het een plastic replica. “Als je niks had gezegd, zou ik niet beter weten”, zei W, pakte haar fiets en trapte naar Termuntenzijl, waar we eerder in de week ook al waren geweest.

Woensdag moesten we hier rechtsaf om de opening van het evenement nog mee te kunnen maken. Vandaag was ons tijdjasje wat ruimer en konden we verder naar het oosten. Om preciezer te zijn: naar de Punt van Reide. De Punt van Reide is een schiereiland in de Dollard. In de loop der tijd is vrijwel het hele gebied weggeslagen door stormvloeden. Het schiereiland dat is overgebleven bestaat voor het grootste deel uit kwelders. Volgens een foldertje van de VVV “Een unieke gelegenheid om de zeehonden en hun pups in hun natuurlijke omgeving te spotten, zonder ze te verstoren! Een buitengewone locatie in Nederland die je zelf kunt bezoeken. [….] Bij de zeehondenkijkwand in Termunten zie je de zoogdieren van wel heel dichtbij. En dat in hun natuurlijke leefomgeving, op de Punt van Reide. Door kijkgaten krijg je, zonder dat ze jou opmerken, een uniek kijkje op de zeehonden en hun pups. In de Dollard liggen de zandbanken dicht bij de kust, daarom is dit dé plek waar jonge zeehonden geboren worden, ook wel de kraamkamer van de Waddenzee genoemd. Elke dag bij hoogwater verzamelen de zeehondenmoeders zich met hun pups onder aan de dijk om uit te rusten, te eten en te zonnebaden. Vaak met honderden tegelijk. Een prachtig natuurfenomeen waar je op eigen gelegenheid van kunt genieten, zónder de zeehonden te verstoren.” Hoogwater dus, even opgezocht: woensdag 16:49, donderdag 17:34, vrijdag 18:22, zaterdag 19:14 en zondag 20:10. We waren er dus een paar uur voor hoogwater. En voor je gaat mekkeren dat het twee keer per dag hoog water is: in het holst van de nacht ga je geen zeehondjes kijken, tenminste W en ik niet. De laatste foto hieronder is een afbeelding van de Punt van Reide rond 1930

Verder naar het uiterste noordoosten van Groningen: Nieuwe Statenzijl. Ik was er al eens eerder, weliswaar in mijn eentje (juli 2020) maar neem van mij aan dat er in vier jaar in dit gebied niet zoveel verandert. Mocht toen het volgende in mijn blog noteren: “Nieuwe Statenzijl: een gehucht van zes huizen en een groot sluizencomplex op de grens met Duitsland. Door de voortschrijdende inpolderingen moest de Oude Statenzijl vervangen worden. Wat jaartallen: 1876 spuisluis, 1907 schutsluis, 1991 grondige renovatie. De sluis scheidt de Dollard en de Westerwoldse Aa. Nog iets voor W: een eind de kwelders in staat de vogelkijkhut de Kiekkaaste met een fantastisch uitzicht over het kwelder-, slikken- en waddengebied van de Dollard. Zegt men… ik geloofde het wel.” Wat een waterzooi daar in het topje van Noordoost-Groningen: 100 km2 water dat je in het Nederlands met een D laat eindigen, maar in het Duits met een T schrijft. “Het getijverschil in de Dollard is meer dan drie meter. Het water van de Dollard is brak doordat het zeewater zich hier mengt met het water uit de Eems. Rondom de Dollard zijn de Dollardpolders te vinden; in Duitsland spreekt men over de Dollartmarschen. De vruchtbare bodem in deze polders wordt als Dollardklei betiteld; de vette modder heet Dollardslib”. Volgens Wikipedia.

En toen we al dat watergeweld hadden gezien mochten we nog 30 kilometer trappen door de vlakke en kale binnenlanden van Noordoost-Groningen, terug naar de camping. Richting voornamelijk pal west en een wind met kracht 2 tot 4 uit het zuiden. Af en toe een beetje stoempen, maar Bosch maakt tegenwoordig goede fietsondersteuning en de Groningse stroom had onze accu's goed gevuld, we hadden ze wel allemaal nodig want bijna 70 kilometer red je niet op één zo'n vonkenbakje. Een mooie dag. En morgen? Morgen is er weer een dag: een excursie naar Borkum vanuit Eemshaven. De VVV van Borkum noemt haar eiland liefdevol de “mooiste zandhoop ter wereld”. We zullen morgenavond weten of deze bewering klopt. En tot slot het tegeltje van de dag. We zagen overal weer vlaggen met schooltassen hangen en dat deed me denken aan het feit dat ik op de kweekschool veel geleerd heb vroeger, maar niet hoe je moest lesgeven.