een week lang twee zotte schapen - 6: rondje lievelde

De laatste dag van de Lichtenvoordse Avondvierdaagse en inderdaad: geen wandelavond vandaag maar meer een morgen en middag. Voor veel kinderen het hoogtepunt van de week: ouders, opa's, oma's en vrienden staan langs de route met bloemen, snoep en applaus. Maar voor het zover is moet er wat asfalt en (wat minder) zand en keien onder de voeten doorgaan. De minioren (5 kilometer) blijven in het dorp. Voor de andere afstanden is de zaterdag gereserveerd voor Lievelde. Via het buitengebied met een klein, iets groter of nog groter lusje (10, 12.5 en 15 kilometer) naar het Bernard Vos Clubhuus. Vroeger maakten we gebruik van het grote Christus Koningplein en de horeca- en sanitaire faciliteiten van Hotel Reijerink. Toen deze toko werd verkocht vond de nieuwe eigenaar het faciliteren van de vierdaagse economisch niet interessant en vanaf dat moment werden we hartelijk welkom geheten in het Bernard Vos Clubhuus en de bijbehorende terreinen. Het gaat om het dorpshuis van Lievelde. Het Clubhuus wordt gerund door vrijwilligers en je kunt er voor de gekste dingen terecht: recepties, cursussen, presentaties, vergaderingen en verenigingsactiviteiten. In de afgelopen jaren hebben we er een paar keer een aangekleed verjaardagsfeest gehad en een feestelijke avond van de vrijwilligers van de elektrocar. Het gebouw staat op de plek waar vroeger de kleuterschool van Lievelde was gevestigd. En zoals in veel dorpen in de Achterhoek werd er een stichting opgericht: Stichting Lievelds Belang, die in eerste instantie geld bij elkaar schraapte voor de bouw van een nieuw stenen verenigingsgebouw. Een aanzienlijk deel van de bouwkosten werden betaald door de familie Vos die in Lievelde jarenlang een slachterij runden, uit “dankbaarheid“ (geloof dat Harry Vos wel een beetje druk uitoefende) werd het gebouw vernoemd naar Bernard Vos. Begin van deze eeuw werd de stichting om organisatorische redenen gesplitst in twee takken. Eentje ervan is belast met de exploitatie van het clubhuis dat in de loop de jaren is uitgegroeid tot het hart van het verenigingsleven in Lievelde.

Een paar jaar later herhaalde de geschiedenis zich een beetje toen de Christus Koningkerk aan de eredienst werd onttrokken. Toen rond 2020 duidelijk werd dat de kerk mogelijk zou worden afgestoten door de parochie, ontstond een wens in het dorp om te voorkomen dat een beeldbepalend gebouw in handen zou komen van een externe partij. Opnieuw ontstond een stichting, namelijk de Stichting Behoud Kerkgebouw Lievelde, opgericht met als expliciet doel het kerkgebouw "voor en door het dorp" te behouden en maatschappelijk te exploiteren. Toch zijn er duidelijke verschillen tussen beide burgerinitiatieven. Het Clubhuus was vanaf het begin bedoeld als multifunctioneel dorpshuis. De kerk had oorspronkelijk een religieuze functie. Na de overdracht van de kerk aan de stichting in 2023 werd gezocht naar een nieuwe maatschappelijke en culturele invulling, zoals concerten, toneel, tentoonstellingen, kermisactiviteiten en bijeenkomsten (een beetje gestengel met de gemeente over vergunningen hoort daar af en toe bij).

zaterdag 20 juni: @ vragender

Toen ik vanmorgen na het wakker worden (dat was om kwart voor negen) met een bak donker vocht in de ene en de muis in de andere hand door de digitale nieuwssites scrolde kwam één gedachte bij me bovendrijven: “wat hebben we gisteren ontzettend veel geluk gehad“. Twee fronten trokken in de loop van de avond over onze streek, waarbij er eentje links langs ons heenging en de ander de Duitse kant van de grens prefereerde. De Tubantia publiceerde een foto met als titel “Zware hagelbuien in Hengelo. / Onweer in Twente“. De foto is gemaakt door Rick Olde Nordkamp (voldoende benoemd zo?) Het bijbehorende artikel begon als volgt: “Zware onweer- en hagelbuien trokken vrijdagavond over Twente. Na een bloedhete dag sloeg het weer plotseling om. In Hengelo vielen er grote hagelstenen uit de hemel en zorgde het stormachtige weer al snel voor overlast en gevaarlijke situaties.“ De vraag is of we de happening uit voorzorg niet beter hadden kunnen afblazen met in het achterhoofd “better safe than sorry“. We hebben het niet gedaan en hebben een denderend feest op de markt gehad. Het had ook anders kunnen aflopen.

Een rondje Lievelde dus, waar ik een heel rustig baantje had: tegen inlevering van twee startnummers en de startkaart een zak met (uitgetelde) medailles uitgeven. Zittend werk, kopje koffie en een spaatje rood erbij en wie doet ons wat. Te laat bij de prijsuitreiking, maar daar waren al genoeg vrijwilligers. Het was warm inderdaad, maar te doen. Geen noemenswaardige problemen en/of ongelukken en onze voorzitster (dit jaar nieuw in functie) moest even een traantje wegpikken omdat alles zo ontzettend goed verlopen is. Voor de buitenwereld inderdaad, intern valt er zoals elk jaar wel het nodige te evalueren. Een fijne en vooral voedzame nazit (op zaterdag altijd een late warme lunch) die ook nog een beetje vochtig was en toen (het was inmiddels half zes) in de kiepstoel.

Een mooie dag. Weer warm. Om 18:00 uur was het nog 31 graden. En morgen? Morgen is er weer een dag. Om 04:00 uur gaat de wekker want een uurtje later starten de wandelaars voor de marathon. Gelukkig voor hen (en voor ons) wat minder warm dan vandaag (in ieder geval in de ochtend). We zijn er bij!

een week lang twee zotte schapen - 5: rondje harreveld

Naar aanleiding van mijn verhaal over de dood van Wim T Schippers (een paar blogs gelegen) kreeg ik van S te H een linkje door die ze op een of andere site had gevonden. Ernie en Bert hebben het over het wegvallen van de ander en hoe verdrietig je daarover kunt zijn. Mooie woorden van Ernie “Ik bedoel: als ik, Ernie, je beste vriendje, wegging, en jij zou denken dat je me nooit meer terug zou zien. Kijk, dan pas, dan had je een reden om verdrietig te zijn.“ Waarop Bert zegt: “Ja, je hebt gelijk. Het is waar, het kon veel erger zijn. Ik voel me al een stuk beter, dank je.“ En tot slot Ernie: “Als ik was weggegaan, en wij konden nooit meer samen praten, zoals we nu doen, wat zou ik dan verdrietig zijn, Bert. Ouwe vriend van me, ik zal hier niet zijn om je op te vrolijken, zoals ik nu doe.“

Wat ik in vredesnaam bedoelde met “het voorgeborchte“ vroeg S te W. Gezien je leeftijd concludeer ik dat je zeker niet rooms bent opgevoed, of in ieder geval niet sterk “in de leer“. Ik bedoelde eigenlijk niks anders dan een ruimte vóór de eigenlijke douche waar je je kleren uit en later weer aan kunt doen. De term komt uit de traditionele rooms-katholieke theologie waar hemel, hel, vagevuur en voorgeborchte vier verschillende hiernamaalsbestemmingen zijn voor de ziel. Simpel gezegd: als je dood bent verhuist je ziel afhankelijk van wie je was en wat je in het normale leven gedaan hebt naar één van die vier plekken. Drie van deze bestemmingen zijn redelijk duidelijk. De hemel is de ultieme bestemming van eeuwig geluk en vrede. Hier verblijven de zielen die in volledige genade en vriendschap met God zijn gestorven, samen met engelen en heiligen en waarschijnlijk buurman Anton. Het andere uiterste is de hel: heb je als een beest geleefde dan is dit de plaats van eeuwige verdoemenis. En dan is er nog de tussenoplossing, het vagevuur. Er is nog hoop, als je zieltje voldoende is “opgepoetst“ (je ondergaat hier een “zuiveringsproces“) mag je naar de hemel. Blijven we nog zitten met het voorgeborchte. In de middeleeuwen kon de kerk niet alle zieltjes kwijt. Waar liet je bijvoorbeeld die van de ongedoopte kinderen? Zij pasten niet in het plaatje van dat moment want je moest gedoopt zijn om in de hemel te komen. Paus Gregorius I vond in 593 een nieuw “kamertje“ uit: de wachtkamer van de hemel. Op de dag des oordeels kan alsnog worden beslist of wie er naar de hemel dan wel naar de hel gaan. In 2007 heeft de katholiek kerk deze wachtkamer afgeschaft, netjes gezegd: het is geen officieel onderdeel meer van de rooms-katholieke theologie.

vrijdag 19 juni: @ vragender

Vannacht wakkergeschud door W: noodweer volgens haar. Laten we het houden op het feit dat haar en mijn definitie van noodweer wat verschillen. Toen ik op haar verzoek de luifel had ingedraaid was de rust aan de hemel teruggekeerd en mijn en haar nachtrust enigszins ontregeld. Bij mij doet een glaasje wijn dan wonderen, bij W heeft dat vocht juist een tegenovergestelde werking. Om negen uur was ik wakker, W een kleine twee uur later. Onder de foto die ik in deze alinea heb gebruikt stond "Foto: Wouter van Bernebeek", ben je weer op de hoogte.

“Ga nu niet weer in op de geschiedenis van de kerk van Harreveld“ was het verzoek van W, terwijl ik net op het punt stond om de website https://dorpsbelangenharreveld.nl/ eens aan een nadere inspectie te onderwerpen om een sappig en bloedstollend verhaal te schrijven over de Sint‑Agathakerk. Je zult het complete verhaal over dit neogotisch rijksmonument uit 1868, ontworpen door architect Arnold te Wiel dus moeten missen. Toen een jaar of tien geleden bleek dat de zieltjes liever ter kerke gingen bij het tegenover Sint Agatha gelegen café de Boer (ook genoemd "de huiskamer van Harreveld"), trok de parochie na veel wikken en wegen in 2022 de stekker uit het heiligdom en werd de kerk aan de eredienst onttrokken. Om het monument voor de bewoners van het dorp te behouden werd een stichting opgericht Stagata. Als je meer wilt weten over de huidige (en toekomstige) functie van het kerkgebouw klik je gewoon even op de naam van de stichting.

En als je het over Harreveld hebt, moet je natuurlijk ook “inrichting Harreveld“ noemen, een verzamelnaam van diverse instellingen die in Harreveld gebivakkeerd hebben. Het begon in 1362 met de bouw van een adelijke havezate (onder meer bewoond door Freule Judith van Dorth - kopje kleiner gemaakt in 1799 omdat ze teveel van de kleur Oranje hield), later omgebouwd tot landhuis met slotgracht (1805). In 1875 kochten Duitse franciscanen het landhuis op. Zij waren Duitsland ontvlucht vanwege de Kulturkampf, een politieke strijd waarbij de overheid de invloed van de katholieke kerk probeerde te beperken. De broeders bouwden het landhuis uit tot een groot, imposant kloostercomplex. Toen de politieke situatie in Duitsland rustiger werd, vertrokken de franciscanen in 1911 weer. Het klooster werd overgenomen door de rooms-katholieke Sint-Vincentiusvereniging die het inrichtte als een internaat voor "verwaarloosde en moeilijk opvoedbare" jongens. De dagelijkse leiding lag decennialang in handen van de Broeders van Onze Lieve Vrouw van Zeven Smarten. Er verbleven continu zo’n 200 tot 250 jongens tussen de 10 en 18 jaar oud onder een streng, sober regime. Rond de jaren '90 werd de locatie omgevormd tot een justitiële jeugdinrichting (JJI) onder de vlag van het ministerie van Justitie. Het werd een streng beveiligde jeugdgevangenis waar jongeren straffen uitzaten of in preventieve hechtenis zaten. In 2006 raakte de instelling landelijk in opspraak na rapporten over ernstige misstanden en seksueel misbruik binnen de muren. Rond 2009 veranderde de koers en werd de jeugdgevangenis omgebouwd tot een instelling voor gesloten jeugdzorg (JeugdzorgPlus). Onder de naam Jongerenhuis Harreveld (later gerund door zorgaanbieder iHub) kwamen er jongeren te wonen met de zwaarste psychische en gedragsproblemen. Het huisvestte onder andere een 'Zikos'-afdeling voor jongeren in extreme psychische nood. Ook deze periode bleef omstreden; inspectierapporten uitten felle kritiek op het te strenge, isolerende regime en de veiligheid, wat uiteindelijk leidde tot de sluiting eind 2025. Inmiddels is de cirkel rond en wordt de locatie stap voor stap opnieuw ingericht als een Justitiële Jeugdinrichting. Overigens is er ook behoorlijk wat politiek gedonder: er gingen geruchten dat (een deel van) het terrein zou worden gebruikt voor opvang van asielzoekers.

Zal ik dan een bespreking van het rijksmonument de beltkoenrenmolen Hermien uit 1819 ook maar tot het uiterste beperken tot “deze achtkante molen, met een vlucht van 24 meter, gebouwd op een 2,75 meter hoge belt“ heeft onlangs een flinke opknapbeurt gehad (onder meer nieuwe wieken gekregen). De molen werd eeuwenlang bebruikt om graan te malen. Tegenwoordig houden vrijwilligers de molen draaiende. Meer informatie.

 

Denk niet dat de wandelaars zich vandaag druk maakten over instellingen voor intensieve jeugdzorg, kerken die aan de eredienst zijn onttrokken en een door vrijwilligers bemande beltkorenmolen. Ook carnavalsvereniging De Zandbieters, harmonie Sint Agatha en de corsogroep De Witte Brug zal ze worst zijn. Het enige wat een aantal wandelaars zal interesseren is dat ze zondag (met de wandelmarathon) te maken krijgen met de jaarlijkse survivalrun, georganiseerd door Stichting Survival Harreveld. Ze moeten het gebied van Harreveld dan delen met honderden, misschien wel duizend deelnemers en dan laten we de bezoekers nog buiten beschouwing. Maar dat zijn problemen voor zondag.

Even iets over problemen die je als routebeheerder tegenkomt. Door de aanleg van de fiets-/voetgangerstunnel werden we verplicht om de al jaren gebruikte oversteekplaats met de N18 in te ruilen met de tunnel (kwestie van veiligheid, volkomen begrijpelijk). Gevolg alleen: een tocht van een paar kilometer via de parallelweg die juist op de tijd dat wij die route gebruiken erg druk is met sluipverkeer. Voorstel was om de tocht dan tegen de klok in te laten lopen, waardoor je het sluipverkeer mist. Gevolg is alleen dat je dan meer verkeersregelaars hebt (bij rechtsaf slaan is dat meestal niet nodig, bij linksaf wel omdat je dan de weg oversteekt). Ook moeten de meeste kilometers vóór de pauzeplek liggen, zodat er andere “extra lusjes“ gevonden moesten worden. Vandaag proberen we het uit, volgende week gaan we evalueren. Ter illustratie de route van de 12,5 kilometer van vandaag.

En wij? Een lange uitslaap met een erg laat onbijt, iets van na de noen: onrustige nacht weet je nog? Daarna wat routecontroles op de fiets, altijd heerlijk met de kop in de (rij-)wind, een middagdutje in de kiepstoel, wat boodschappen voor het weekend en na de pastasalade (yep: restant van gisteren) aan het “werk“. Allerlei soorten klusjes: van verkeer regelen, kaarten innemen tot toezichthouden op de pauzeplek. En om half elf de nabespreking met dat welverdiende biertje en de bitterbal (soms heb je geluk: dan krijg je er van elk twee).

Een mooie dag, maar erg warm: het digitale kwik tikte in de loop van de middag 33 graden aan (real feel nog wat hoger). Overleg met brandweer en gemeente over eventuele afgelasting van het feestje; kon toch gewoon doorgaan, waarbij de uiteindelijke beslissing bij de diverse wandelgroepen werd gelegd. De minioren mochten om 18:30 vertrekken met 29 graden en senioren kwamen om 22:15 terug met nog steeds 27 graden op de teller. Veel waterpunten onderweg. En uiteindelijk viel het allemaal mee: het was inderdaad erg warm maar het onweer en de buien trokken links en rechts langs ons heen. En morgen? Morgen is er weer een dag, dan sluiten we de A4d af met een rondje Lievelde en maken we ons op voor de marathon van zondag.

een week lang twee zotte schapen - 4: rondje zieuwent

Vandaag gaan de wandelaars via de Koekenveldtunnel onder de N18 door richting Zieuwent. Die tunnel gebruiken we al een aantal jaren om veilig de provincieweg over te steken. Tot aan de opening in 2023 was het een vreselijk gedoe met stoplichten en eigenlijk levensgevaarlijk. Rond de eeuwwisseling was de politie onze grote vriend en hielp ons (waar we maar wilden) oversteken en legden op ons verzoek overal het verkeer stil. Die tijd ligt achter ons, de politie heeft “andere prioriteiten“. Wandelen dus aan de noordkant van de N18. Hoe langer de afstand, hoe groter het “extra lusje“. De lopers van de verschillende afstanden ontmoeten elkaar bij het Sourcy Centrum waar de catering wacht. Tot dat punt is de tocht niet echt interssant: het landschap verandert nauwelijks. Weilanden, houtwallen, boerderijen en smalle wegen wisselen elkaar af, allemaal ooit ontstaan toen het moerassige gebied tussen Ruurlo, Lichtenvoorde en Groenlo ontgonnen werd. Het is echt “kilometers maken“. Bijgaande foto is uit de oude doos en laat de kruising zien van de Zieuwentseweg met de N18 in de tijd toen er nog geen stoplichten stonden, laat staan een fietstunnel aanwezig was.

Het enige wat echt opvalt is het woord en vooral het verschijnsel “droebel“: een groepje van twee, drie of vier boerderijen die dicht bij elkaar liggen. Dat lijkt toevallig, maar dat is het niet. De oudste droebels (vertaal droebel met kluwen) ontstonden vanuit één stamhuis. Als een zoon trouwde, bouwde hij een boerderij naast die van zijn ouders. Later volgden andere familieleden. Zo groeide een familie-erf uit tot een klein buurtschapje. Het bijzondere is dat dit alles te maken heeft met het landschap. Zieuwent was eeuwenlang een nat gebied. In de winter stonden grote delen van het land onder water. Mensen zochten daarom de kleine hogere zandkoppen op om te wonen. Op zo'n droge verhoging was vaak maar plaats voor enkele boerderijen, waardoor die dicht tegen elkaar aan werden gebouwd. Daarom zie je in Zieuwent niet één groot oud dorp ontstaan, maar tientallen kleine eilandjes van bewoning verspreid door het landschap. Rond 1600 bestond Zieuwent uit ongeveer veertig van die droebels. Tegenwoordig zijn er nog ruim twintig herkenbaar. Namen als Hoenderboom, Wopereis, Spekschoor, Rolder en Kriegeri'je leven nog steeds voort. Er is een mooie wandeling te vinden op https://achterhoek.nl/droebelwandeling; als je die volgt kom je de meeste Zieuwentse droebels tegen.

Na de pauze gaat de donderdagtocht verder richting Dorpsstraat waar de toren van de Sint-Werenfriduskerk afsteekt tegen de lucht. Deze kerk vertelt eigenlijk het verhaal van Zieuwent. Al eeuwenlang vormt zij het middelpunt van het dorp. De patroonheilige Werenfridus was een missionaris die volgens de overlevering in de vroege middeleeuwen door deze streken trok om het christendom te verspreiden. Of hij werkelijk hier is geweest weet niemand zeker, maar zijn naam bleef aan het dorp verbonden. Er wordt in Zieuwent wel eens gezegd dat de kerk er eerder was dan het dorp. Dat is natuurlijk niet waar, maar als je van verre komt aanrijden, begrijp je wel hoe zo'n verhaal ontstaat. Vanuit alle richtingen zie je eerst de toren. Niet een torentje zoals in veel dorpen, maar een reus die 75 meter boven het landschap uitsteekt. Tussen de weilanden, de droebels en de boerderijen lijkt hij bijna te groot voor het dorp waar hij staat. Daarom wordt de kerk al meer dan een eeuw de "Kathedraal van de Achterhoek" genoemd. Sint-Werenfriduskerk, Aan het einde van de negentiende eeuw stond er al een kerk in Zieuwent, maar die was te klein geworden. Het dorp was sterk katholiek en op zondag zat de kerk stampvol. Toen kwam pastoor Sanderink. Na een bedevaart naar Kevelaer kreeg hij een idee dat volgens sommigen groots was en volgens anderen ronduit krankzinnig: Zieuwent moest een kerk krijgen die je van uren ver kon zien. De boeren in het dorp fronsten waarschijnlijk hun wenkbrauwen. Een kerk bouwen was één ding, maar zo'n enorme kerk in een dorp van bescheiden omvang? Toch gebeurde het. In 1898 werd de eerste steen gelegd. De bouwmaterialen kwamen per trein naar Lievelde en werden vervolgens met boerenwagens naar Zieuwent gebracht. Het hele dorp hielp mee, direct of indirect. En wat misschien nog het meest indrukwekkend is: binnen vijftien maanden stond het gebouw er.

donderdag 18 juni: @ vragender

Heb vandaag erg veel geluk gehad: had namelijk eigenlijk een ochtenddienst elektrocar moeten draaien. We hebben een chauffeuse die begrafenisondernemer is, heel graag wil rijden, maar altijd wel een “achterwacht“ nodig heeft; doodgaan schijn je niet op vooraf bepaalde tijden te doen. Had me aangeboden als achterwacht, maar vergeten dat ik behoorlijk druk ben met de A4d. Niet alleen ’s avonds maar ook overdag valt er het nodige te doen. Tel daarbij op dat je altijd na middernacht in bed komt en het lijf ook niet meer erg pril is. Gelukkig was een collegachauffeur zo vriendelijk mijn dienst over te nemen, waarvoor dank! In plaats van de wekker zetten op zeven uur konden we nu uitslapen tot ruim negenen want toen begon het toch wel erg warm te worden in ons bussie. Tijd om alles tegen elkaar open te gooien. En de eerste appjes over extra waterpunten e.d. piepten al weer binnen. Kreeg ook nog een appje van een vrijwilliger die gisteren voor het eerst in het circus meedraaide met als strekking “wat een werk achter de schermen, fantastisch“. W en ik zaten na onze afbakbroodjes al snel op de fiets om enige essentiële routepunten te controleren, onder meer plekken waar vorige week nog borden stonden die wezen op wegwerkzaamheden. Het zal niet de eerste keer zijn dat we op het laatste nippertje de gemeente moeten bellen om orde op zaken te stellen. Waarom we onze routes al in maart moeten inleveren? Verdwijnen in een of andere ambtenarenbureaula en komen niet meer tevoorschijn, hooguit bij de grote schoonmaak om definitief opgeruimd te worden.

Op de camping is het een komen en gaan. Opvallend is dat veel campers maar één of twee nachten blijven staan en caravans en vouwwagens veel langer. Wij vormen dan nu met ons bussie weer een uitzondering. Bezetting van de camping: geschat 75 procent. Had ik het al over het prima sanitair gehad hier? Een douche waar je alles zelf kunt instellen en met voldoende ruimte in het voorgeborgte. En vooral: géén muntjes!

In verband met de hitte (en het vroege eettijdstip) werd het om een uur of half vijf een koude pastasalade. Volgens Buienradar tikten we vanmiddag om 15:00 uur de 30 graden aan. Het voelde warmer. Vanavond vertrokken de eerste wandelaars met 29 graden om 18:30 uur en de laatste kwamen met 25 tegen 22:15 weer binnen. Donderdagavond dus vrijwilligerswerk-in-de-korte-broek, nieuwe afkorting: KBVW. Een warme, maar weer mooie dag. Zo warm dat er spontaan gaten in de weg vielen, maar dat was snel opgelost (zie bijgaande foto). En toen we "thuis" kwamen zaten de kikkers in de vijver aan de overkant van de weg vreselijk te kwaken. En morgen? Nog warmer en nog mooier? We gaan ons opmaken voor de derde etappe van de A4d en die gaat naar Harreveld. En ja: we proberen het nog vol te houden op het Zotte Schaap.

een week lang twee zotte schapen - 3: rondje vragender

Vandaag gaat de route van de A4d vlak langs onze camping: de wandelaars doen een rondje Vragender. Aan het meest markante punt gaan de meesten achteloos voorbij, want die ligt vlak voor de pauzeplek. Wanneer je de catering al ziet ben je niet meer geïnteresseerd in de oude kapelruïne aan de Kapelweg en ga je absoluut niet de verklarende teksten lezen die vertellen dat het gaat om de resten van de Sint-Jacobskapel, een van de oudste historische plekken van de Achterhoek. Voor de liefhebbers een paar bijzonderheden. De kapel werd rond 1444 gebouwd als bijkapel van de kerk van Groenlo. Voor de bewoners van Vragender was de afstand naar Groenlo groot, daarom kwam er een eigen miskapel. Toen na de Reformatie in 1616 het opdragen van katholieke missen werd verboden, raakte het gebouw langzaam in verval; zeker toen protestantse soldaten tijdens het beleg van Groenlo (1627) zich verveelden en het instorten een handje hielpen. Wat nu nog overeind staat is vooral een deel van de westmuur waar ooit de ingang en de kleine toren zaten. In hoeverre deze Jacobuskapel iets te maken heeft met de oude Jacobus- of pelgrimstradities richting Santiago de Compostela is onduidelijk.

 

Een paar honderd meter eerder hadden de wandelaars een blik kunnen werpen op de rooms-katholieke St.-Antonius van Paduakerk. Zal je niet lastig vallen met technische zaken als “een driebeukige basiliek met terzijde staande toren van twee geledingen met naaldspits“. Veel interssanter is dat de kerk ruim 150 jaar lang het religieuze hart van Vragender was. De geschiedenis van de kerk gaat terug tot de jaren 1860, toen de katholieke bevolking van het dorp een eigen gebouw wilde in plaats van voor iedere dienst naar Lichtenvoorde te moeten reizen. Op 2 februari 2021 werd de kerk officieel aan de eredienst onttrokken en werden er meerdere appartementen in de kerk gerealiseerd. De Mariakapel bleef behouden. 

Een aardig detail: als je de toren ziet, kijk je eigenlijk naar het oudste deel van het kerkcomplex. Die toren heeft zowel de Frans-Duitse Oorlog, twee wereldoorlogen als de grote veranderingen in het kerkelijk leven van de twintigste eeuw overleefd. Maar het noodloot sloeg in 2010 toe. Op 12 juli van dat jaar trok er zwaar noodweer over de Achterhoek. Tijdens die storm werd de houten torenspits van de Sint-Antonius van Paduakerk letterlijk van de toren gerukt. De complete spits stortte naar beneden en kwam op straat terecht. Wonder boven wonder raakte niemand gewond. Voor zo'n klein dorp was dat een enorme schok; de ingestorte toren haalde zelfs landelijk nieuws en in Vragender werd nog jarenlang gesproken over hoe de spits bijna tot bij café Overkamp terechtkwam. Wat het verhaal extra bijzonder maakt, is dat de toren niet werd vervangen door een moderne constructie. Er werd besloten de spits in oorspronkelijke vorm te herbouwen. In 2011 begon de restauratie. De nieuwe houten spits werd grotendeels in een werkplaats gemaakt en daarna met een kraan op de toren geplaatst. Begin 2012 kwamen het kruis terug op de top en later ook de gerestaureerde vergulde windhaan. De foto in deze alinea stond oorspronkelijk in de Elna en is gemaakt door Ank Rutgers-Hoitink.

Wanneer je mooie (oude) foto’s van Vragender en directe omgeving wilt zien moet je eens surfen naar de site van twee mannen die een warm hart hebben voor “vroeger“: https://www.oudvragender.nl/, Wim Rutgers en Hans Veldkamp. Vooral Wim weet van wanten al heeft hij één nadeel: hij draagt altijd sokken in de sandalen, ook wanneer hij een korte broek aan heeft en dat vind ik niet passen, zelfs niet bij een vriendelijke man van in de tachtig die ook nog eens vrijwilliger is bij Veilig Verkeer Nederland, afdeling Oost Gelre.

woensdag 17 juni: @ vragender

Toen ik om een uur of acht het eerste potje koffie van de dag aan het zetten was hoorde ik vanuit het slaapvertrek geluid komen. Het leek of iemand (nee, ik noem geen namen) in haar eentje meerstemmig aan het zingen was:

De tijd van onbezorgdheid is voorbij.
Vandaag begint de lange weg naar morgen.
De dromen komen als een vlinder vrij.
Niet langer in geborgenheid verborgen.

Het moest van ver komen, maar uiteindelijk kon ik het koppelen aan Goede Tijden Slechte Tijden. Volgens W had het gezang daar vandaag niets mee te maken: het was woensdag, dus de eerste dag van de Avondvierdaagse. Je zult er maar op zo’n manier aan herinnerd worden! Nog even aangeven dat je het woord elektricien zonder trema schrijft en dat langeafstandsloper één aaneengeschreven woord is. Ik heb het dan over de (werk)dagelijkse spellingtest. Op dat moment brandde de koffiegeur mijn verstopte neus weer open, als alle wereldproblemen eens zo simpel konden worden opgelost. Voor ik weer allerlei verontruste berichten krijg: zowel spellingtest als spellingstest zijn correct, maar omdat ik ooit in een grijs verleden een onderwijzersopleiding gevolgd heb moet ik het woord zonder tussen-s schrijven, want wij werden geacht de voorkeurspelling (die van het Groene Boekje) te hanteren. Geldt voor alle samengestelde woorden met spelling, dus ook spellingcontrole en spellingwijze. Kijk: aan die informatie heb je wat.

We hoefden pas na vijven aan te treden dus de dag kon rustig beginnen. Alleen even knuffelen met een jarige buuf (aka vaste fotokijkster C te L), kan gemakkelijk als je in de buurt bent. "Biertje?" "Nee, we moeten nog werken“. Zowel W als ik moesten deze wandeletappe vooral jureren. Na vier dagen wandelen krijgen de lopers zaterdag de bekende A4d’medaille, maar daarnaast bestaat er voor groepen de mogelijkheid om mee te doen aan de wedstrijd, waarbij op zaterdag bekers worden uitgereikt aan groepen die het best wandelen en/of zingen. Voor elke afstand zijn er meerdere prijzen beschikbaar. Er zijn groepen die van die wedstrijd “serieus werk“ maken. Juryleden aan de kant van de weg geven punten en wie de meeste punten heeft wint de pot, sorry beker. Altijd leuk, maar als je het een oude Lichtenvoordenaar vraagt, zal die waarschijnlijk zeggen dat er nóg iets te winnen valt (op zaterdag): een bos bloemen van opa en oma, een snoepketting die al half opgegeten is vóór de finish, een zak chips van de buurvrouw en vooral het recht om een paar dagen te klagen over blaren.

Valt er veel te vertellen over vandaag? Weinig. Hooguit dat er behoorlijk wat gedonder was over de plaatsing van dranghekken en vooral wie er verantwoordelijk is voor het ophalen a.s. maandag: gemeente, horeca of A4d? Ook daar komen we wel uit. Misschien moet nog vermeld worden dat we in Vragender te maken hadden met de laatste naweeën van de kermis (afgelopen weekend en maandag). Hier en daar nog wat verdwaalde restanten, maar daar hadden we weinig mee van doen. Belangrijker voor ons was dat de kroeg de afgelopen dagen voldoende bier verkocht had en het dus kon doen zonder die paar kopjes koffie van dorstige wandelaars vandaag: Beneman bleef gesloten. Gelukkig wisten we dat (uit ervaring) dus de vrijwilligers van de multifunctionele accommodatie MFA De Bult (de thuisbasis voor het overgrote deel van het actieve verenigingsleven in het dorp) hebben een potje koffie extra gezet en mogen dat de komende jaren ook doen. Schijnt ook nog een leuke scène geweest te zijn toen ik door mijn stoel ging en met behulp van twee vrouwelijke vrijwilligers weer op mijn benen gezet werd. De dames konden het net droog houden. Toen alle wandelaars binnen waren kon de vrijwilligersgroep “evalueren“.

Een mooie dag. Overwegend bewolkt met een temperatuur oplopend naar een draaglijke 24 graden. Rond de noen een paar spetters, maar amper genoeg om nat van te worden. Meer van die druppels die net voor ze de grond raken al opgedroogd zijn. De komende dagen gaan we anders piepen. Hitte, noodweer? Wie zal het zeggen. Zon op/onder: 05:13/21:56, we gaan richting langste dag van het jaar. En morgen? Morgen is er weer een dag. We blijven nog even op het Zotte Schaap en we gaan de wandeltocht naar Zieuwent begeleiden.

een week lang twee zotte schapen - 2: stilte voor de storm

“Kun je wat meer vertellen over de molen van Vragender?“, was de vraag van J te H. Heel veel, J te H, maar ik geloof niet dat erg veel mensen geïnteresseerd zijn in informatie in de geest van “De in 1958 gesloopte voorganger was al uitgerust geweest met Ten Havekleppen; deze molen is dat ook. Tegenwoordig heeft de molen, naast dit systeem op de binnenroede, ook het stroomlijnsysteem Van Bussel. Eerder was deze molen uitgerust met fokken.“ (bron) Ik laat het onderwerp dus maar rusten. Bijgaande foto is afkomstig uit de molendatabase.

 

En weer is er een taalkunstenaar uit ons midden weggenomen. Hoorde het gisteravond dat “peu nerveu“ Wim T. Schippers (bij de jeugd onder de 60 vooral bekend als Ernie) vond dat 83 jaar meer dan genoeg was. Van hem stamt de uitspraak "Geboren worden vind ik onzin, maar doodgaan vind ik nog veel grotere onzin". Je weet wel die man van de pindakaasvloer en de uitdrukking “Ik ben niet tegen koffie, mits het geen koffie is", zo’n stukje tekst dat klinkt alsof het iets betekent, maar ga er niet over nadenken, want het zegt niets. Wat vind je van "Dat is een ontwikkeling die zich in de toekomst mogelijk zal gaan voordoen" bijvoorbeeld. Bij een tweede of derde keer lezen lost zo’n zinnetje op in lucht. Een bijzonder mens al kan men daar “verschillend over denken, maar waarom zou men" en “dat was, achteraf bezien, niet zonder betekenis".

Gisteren dus inderdaad de taken gekregen voor de komende week. Voor mij veel zittende en fietsende bezigheden, conform afspraak. Vooral jurywerk: groepen beoordelen op loop- en zangkunst. Meestal kom je dan op een stoeltje te zitten ergens langs de route op een plek waar de muggen groter zijn dan de wandelaars. En met de marathon mag ik meteen al op de eerste controleplek appeltjes schillen en uitdelen. Ja op een moment dat je alleen de echte diehards als vrijwilliger ziet: mensen die om kwart voor zes ’s ochtends al klaarstaan met een blik in de ogen die zegt: “Ik heb hier vrijwillig voor gekozen, geloof het of niet.” Ik hoor inderdaad ook tot die diehards in tegenstelling tot W die pas om 10:00 uur hoeft aan te treden.

dinsdag 16 juni: @ vragender

Ik droomde dat ik niet in een camper bivakeerde in het jaar 2026 maar dat ik wakker werd in mijn plaggenhutje zo’n 2000 jaar eerder. Mist hangt boven de natte laagten. Ik ben een Germaanse boer, waarschijnlijk een Chamavi en kijk uit over kleine akkers en stukken bos. En nee: ik ken geen Vragender, geen Achterhoek en geen Nederland. Ik ken alleen mijn erf, zijn vee en de zandwegen die door het landschap slingeren. Ik lijk totaal niet op de stereotype "barbaar" die je in films tegenkomt. Omdat het warm is heb ik vandaag niet zoveel aan, maar wanneer het wat kouder zou zijn zou je me kunnen uittekenen in een wollen tuniek tot ongeveer de knieën, een broek van wol of linnen, een mantel van wol, vastgezet met een eenvoudige speld en leren schoenen of eenvoudige laarzen. Om het plaatje compleet te maken mag je nog een eenvoudig mes aan de gordel en een speer bij de ingang van het huis toevoegen. Niet vergeten: haar tot op de schouders. Heb je een beeld? Tja, en dan dat echte wakker worden: van de wekker op de smartphone van W, zij had een afspraak met pleegzuster Bloedwijn voor de jaarlijkse APK. Inderdaad: op een onmogelijke tijd.

De titel van dit blog luidt “stilte voor de storm“. Reden? Heel simpel: vandaag nog geen A4d, maar een rustige dag op de camping, met alleen een eindje fietsen teneinde de routes van de 5 kilometer te controleren. En dat betekent dat je het dorp niet uitkomt. De vier routes gaan alle van de Markt naar een speeltuin en terug. En hier zit nu net een probleem: in Lichtenvoorde zijn in de afgelopen jaren twee bekende, traditionele speeltuinen verdwenen. In beide gevallen is er gekozen voor een modernere, groenere herinrichting van de terreinen. Aleereerst Speeltuin De Els: na maar liefst 64 jaar te hebben bestaan, sloot de oudste speeltuin van Lichtenvoorde aan de Dr. Schaepmanstraat in september 2023 definitief de poorten. Door een tekort aan vrijwilligers en financiële middelen moest de vereniging worden opgeheven. Het terrein is getransformeerd naar een natuurrijke BOS-plek (Bewegen, Ontmoeten en Spelen), ingericht als een groen park. Enkele jaren later sloot Speeltuin De Schatberg. Eind 2025 is gestart met de herontwikkeling van het terrein. Het gebied is omgevormd tot een natuurrijke speel- en wandelomgeving. Dit project maakt deel uit van het grotere initiatief De Groene Long Lichtenvoorde, dat zich richt op natuurlijker spelen en ontmoeten. Leuke initiatieven, maar beide speelomgevingen zijn als pauzeplek voor de A4d ongeschikt vanwege het feit dat ze geen omheining hebben en dus te open zijn. Gelukkig is er een oplossing gevonden: één speeltuin bezoeken we twee keer en er is een nieuwe ruimte gevonden bij Zwembad Meekenesch waar het buitenterrein vorig jaar is getransformeerd tot een modern en avontuurlijk speelparadijs voor kinderen tot 12 jaar (zie foto in deze alinea).

En wat doe je dan zo’n dag? Je kent het antwoord misschien al: een beetje pruttelen. W heeft de binnenkant van de camper een grote beurt gegeven. Samen wat boodschappen doen, twee miniorenroutes gecontroleerd op de fiets en W nog even met een vriendin een paar uur gewandeld want de hond mocht worden uitgelaten. Zo kom je de dag wel door. Een mooie dag, een rustige dag. Tegen enen brak de zon regelmatig door en in de loop van de middag werd het 24 graden. Luifel uit: vanmorgen om een paar spatjes tegen te houden, vanmiddag om de ergste kracht van de zon weg te halen. Zon op/onder: 05:13/21:55 (gegevens Vragender). En morgen? Morgen is er weer een dag: de eerste dag van de A4d. En vanavond deed de elektische wokpan zijn werk.

een week lang twee zotte schapen - 1: de aftrap

Kreeg een appje van R te K naar aanleiding van mijn verhaal in het vorige blog over het oversteken van de grens met Duitsland. Hij begon met een beschrijving van woeste Germaanse stammen die hier leefden in een gebied waarbij nog lang geen sprake was van Nederland of Duitsland en moerassen, bossen en heidevelden zich uitstrekten verder dan het oog reikte. Kleine nederzettingen ontstonden op de hogere zandgronden. Mensen leefden van landbouw, veeteelt en jacht. De verbindingen liepen vooral oost-west; bewoners van wat nu de Achterhoek en het Münsterland is, hadden meer met elkaar gemeen dan met verre machthebbers. Het begon te veranderen in de middeleeuwen toen het gebied onder invloed van verschillende heren enn bisdommen kwam. Aan de oostkant speelde het machtige prinsbisdom Münster een belangrijke rol, terwijl aan de westkant de heerlijkheden van Gelre invloed uitoefenden. Grenzen waren toen geen scherpe lijnen op een kaart. Ze waren eerder overgangszones waar rechten, belastingen en macht soms door elkaar liepen. De zestiende en zeventiende eeuw waren onrustig. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd de regio meermaals geconfronteerd met troepenbewegingen, plunderingen en economische problemen. Groenlo was een strategische vestingstad en werd verschillende keren belegerd. Na de Vrede van Münster werden de grenzen tussen de Republiek en de gebieden van Münster duidelijker vastgelegd. Toch bleef het dagelijkse leven grensoverschrijdend. Families hadden verwanten aan beide kanten van de grens, boeren dreven handel met elkaar en markten werden bezocht ongeacht de politieke scheidslijn. Bewoners aan weerszijden van de grens spraken ongeveer hetzelfde dialect. Deze situatie bleef bestaan tot aan het begin van de twintigste eeuw, waar met name de twee wereldoorlogen de feitelijke situatie veranderde maar aan het eind van de eeuw de Europese integratie het juist weer mogelijk maakte om steeds eenvoudiger de grens over te steken.

Laat één van die Germaanse stammen, de Chamaven (je mag ook Chamavi gebruiken), nu net zo’n 2000 jaar geleden in dit gebied rondgehuppeld hebben. Iets verder (richting Overijssel) leefden de Tubanten. Kon W geruststellen: ze komt ze niet meer bij het toiletgebouw van het Zotte Schaap tegen. Overigens waren ze meestal vreedzaam. Je kunt ze het best voorstellen als groepen families of dorpen met een gedeelde taal en cultuur, onder leiding van lokale hoofdmannen, die leefden van landbouw, veeteelt, jacht en handel. Dus geen afgebakende politieke eenheid. Ze woonden in houten landhuizen, droegen wollen kleding en gebruikten speren en schilden. Het landschap bestond uit bossen, heide, rivieren en kleine akkers.

Zo zijn we met dit verhaal automatisch terecht gekomen bij minicamping ’t Zotte Schaap. Zei in het vorig blog dat we ons hemelsbreed een paar honderd meter gingen verplaatsen, maar dat is niet helemaal correct. Met de fiets is het 2,4 kilometer, dus zal het juiste getal ergens tussen de 1,5 en 2 liggen. Beschouw het als jeugdig enthousiasme van mij, De camping waar we een weekje gaan doorbrengen is ontstaan als gelegenheidscamping van de Zwarte Cross, je weet wel dat evenement waar boeren in de directe omgeving een flink graantje meepikken door hun weilanden te verhuren aan de Feestfabriek en hun erf open te stellen voor kamperende festivalgangers. Zo ook Paul en Agnetha, weliswaar geen boeren maar wel eigenaar van een leuk boerderijtje met wat “bunders grond“. Sinds een aantal jaren draaien ze in het seizoen een SVR-camping, ik geloof met maximaal 25 plaatsen. Van hieruit verrichten we vrijwilligerswerk voor de Lichtenvoordse Avondwandelvierdaagse, in de komende verhalen afgekort tot A4d. We staan op de camping om het feest nog completer te maken en de grote meevaller: we hoeven geen toeristenbelasting te betalen.

maandag 15 juni: @ vragender

Ja, de camping ligt officieel in Vragender. Als je tussen de bomen doorkijkt zie je in de verte boven op de bult molen De Vier Winden staan, al sinds de negentiende eeuw hét herkenningspunt van het dorp en de trots van Vragender. Generaties molenaars maalden hier graan voor boeren uit de omgeving. De naam verwijst naar de vrije windvang: vanuit alle richtingen kon de wind de wieken bereiken. Tegenwoordig wordt de molen nog regelmatig door vrijwilligers in bedrijf gehouden. De familie Gunnewick begon rond 1860 met maalactiviteiten in Vragender. Maar wil je naar de molen dan moet je de bult op. De Achterhoek ligt verrassend hoog naar Nederlandse maatstaven en Vragender doet daar nog een schepje bovenop: het ligt gemiddeld rond de 30 à 32 meter boven NAP, een meter of vijf hoger dan Lichtenvoorde. Het grote nadeel: water loopt naar beneden en het heeft jaren geduurd voordat er geen sprake meer was van wateroverlast in Lichtenvoorde onder aan de bult. 

Bijgaande foto van Omroep Gelderland laat de overstromingen van 2017 zien. En ook toen lag het dorp Vragender er maar te liggen op het Oost-Nederlandse dekzandplateau met als ondergrond keileem, een landschap dat zijn vorm kreeg door ijstijden van duizenden jaren geleden. Archeologische vondsten wijzen erop dat hier al in de ijzertijd mensen leefden. Lang voordat er een dorp was trokken boeren en herders over de hoger gelegen gronden rond de huidige "bult" van Vragender.

Vanmiddag dus verkast en we staan voor de derde keer op Het Zotte Schaap. Heb overigens zelden een camping gezien met zo’n passende naam: een vrolijke chaos van kippen die denken dat ze verkeersregelaar zijn en (neppe) schapen die je aankijken alsof jij op hún plek staat. Vanavond de instructievergadering voor veertig vrijwilligers in de Koppelpaarden. Veertig! Het klinkt bijna professioneel, maar geloof me: het is vooral een bijeenkomst waar iedereen elkaar eerst tien minuten vraagt hoe het met de heupen, knieën en kleinkinderen gaat en daarna pas toekomt aan de vraag wie er dit jaar de stempels mag uitdelen. Het zijn allemaal enthousiastelingen die van plan zijn om er voor de wandelaars en (vergeet dat vooral niet) ook voor zichzelf een leuk feestje van te maken. 

Als je precies wilt weten hoe het in zijn werk gaat moet je het artikel lezen dat in 2025 in de plaatselijke media is verschenen en terug te lezen is op https://www.achterlicht.nl/daphne-lionne. Het is een interview met twee belangrijke vrijwilligers van de club, Daphne en Lionne en het enthousiasme straalt eraf. Kort samengevat: een vrijwilliger bij de A4d doet heel uiteenlopend werk; het is echt een goed geoliede machine waarin ieder radertje telt. Er zijn een aantal personen die wat speciale taken hebben: drie bestuursleden (voorzitter, penningmeester en secretaris) worden bijgestaan door een aantal zogenaamde taakhouders die elk een min of meer afgebakende taak in de organisatie hebben: uitzetten en controleren van routes, materiaalbeheer, planning, onderhoud contacten, sponsering en natuurlijk de pr. De andere vrijwilligers zijn vaak multifunctioneel inzetbaar: verkeersregelaars zorgen dat wandelaars veilig kunnen oversteken en dat verkeer wordt omgeleid waar nodig, routecontrole/bezemwagen met name tijdens de wandelmarathon (vrijwilligers op fiets, scooter of motor die de route nalopen, helpen bij problemen en controleren of iedereen binnen is); startbureau en administratie (inschrijven van deelnemers, uitdelen van startkaarten, verwerken van medailles en stickers (vaak ook door jonge helpers); posten langs de route (stempelen bij controleposten, uitdelen van water, koekjes of fruit, helpen bij kleine EHBO‑situaties); op- en afbouw. Foto’s die vandaag in dit blog staan van de A4d komen uit het genoemde artikel en zijn gemaakt door Rick Mellink. 

Vanavond dus kregen alle vrijwilligers hun takenlijst uitgereikt en kon er kennisgemaakt worden met nieuwe gezichten. Je hebt namelijk twee soorten vrijwilligers: allereerst zijn er de doorgewinterde veteranen waarvan sommigen al dertig jaar meedraaien en precies weten waar elke verkeersregelaar, jurylid, stempelpost en zefs de verdwaalde wandelaar hoort te staan. En dan heb je de nieuwelingen, die nog denken dat het “wel meevalt” om vier dagen (en met een beetje geluk ook de zondag nog) op rij klaar te staan. Die herken je aan hun optimisme en aan het feit dat ze denken nog droge sokken te hebben na afloop van het evenement. Maar ik loop vooruit, voorlopig is de kop van de week eraf, het feest kan beginnen.