bootje varen - ijsje eten - 3: het uitzwaaigebeuren

Had het gisteren over “weetjes“ in de Nederlandse spelling. Wil nog even één voorbeeld geven, namelijk het woord “trukendoos“. Hoewel je "truc" met een c schrijft, is "trukendoos" met een k. Als je "trucendoos" schrijft, zou je de c als een s uitspreken, zoals bij "cent" en "cel". Het verkleinwoord van truc is trucje en het meervoud is trucs (of truken). Logisch toch als je het doorhebt?

 

Vandaag ruilen we Borculo in voor Harreveld en dat terwijl ik nog maar weinig over dat plaatsje (sorry “stadje“) verteld heb. Lang voordat de Dommerholtjes Borculo onveilig gingen maken (zij verschenen pas in de negentiende eeuw op het Borculose toneel en ook lang voordat Borculo een gemeente werd, maakte het deel uit van de eeuwenoude Heerlijkheid Borculo. Binnen dat kleine landsheerlijke gebied lagen de boerderijen als eilanden in een zee van akkers, weilanden en houtwallen. Ook het erf Dommerholt behoorde tot die wereld, al was er toen nog geen sprake van die naam. De bewoners leefden onder het gezag van de Heer van Borculo, betaalden hun lasten, namen deel aan het markebestuur en bewerkten dezelfde grond die vaak al generaties lang in gebruik was. Eigenlijk was de Heerlijkheid Borculo een eeuwenoud, nagenoeg onafhankelijk staatje in de Achterhoek dat in 1375 stadsrechten verwierf. De heerlijkheid ontstond rond de 11e en 12e eeuw bij het kasteel Het Hof, dat ten oosten van de huidige stad lag. Naast de stad Borculo hoorden ook Eibergen, Neede, Geesteren en Lichtenvoorde tot de bezittingen. Opvallend is de positie van Grol (Groenlo) als je naar bijgaande landkaart uit 1741 kijkt. Na de heren van Borculo kwam het gebied in 1360 in handen van de familie Van Bronckhorst. De bezitsverhoudingen waren nogal ingewikkeld: de Bronckhorsten dienden de hertog van Gelre, maar Borculo zelf was een leen van de bisschop van Münster. Daardoor was het niet altijd pais en vree in dit gebied. De regio werd zwaar getroffen door oorlogen en rampen, waaronder een verwoestende stadsbrand in 1590. De machtige heerlijkheid, inclusief kasteel Het Hof, werd in 1777 aangekocht door prins Willem V, waardoor koning Willem-Alexander nog altijd de titel "Heer van Borculo" draagt.

In de negentiende eeuw, toen de familie Dommerholt in beeld kwam, was Borculo niet meer dan een gat, een kleine plattelandsgemeente waar het ritme van de seizoenen het leven bepaalde. De boerderijen lagen verspreid over de buurtschappen, verbonden door zandwegen die in de winter nauwelijks begaanbaar waren. Het land bracht niet altijd overvloed voort, maar met hard werken en zuinig leven wist men een bestaan op te bouwen. De tijd kabbelde voort. Borculo kende een aantal ingrijpende gebeurtenissen. De stormramp van 10 augustus 1925 is wel de meest bekende staat nog altijd in het collectieve geheugen gegrift. In enkele minuten veranderde een groot deel van de stad in een puinhoop. Huizen stortten in, kerktorens werden beschadigd en vele gezinnen verloren hun bezittingen. Ook de boeren in het buitengebied werden getroffen door vernielde schuren, omgewaaide bomen en beschadigde gewassen. 

Wil je meer weten over Borculo en zijn geschiedenis bezoek dan de website van de Stichting Stad en Heerlijkheid Borculo. De Stichting is een historische organisatie in het gebied van de (voormalige) gemeenten Borculo, Eibergen, Neede en Lichtenvoorde. Deze gemeenten hebben eens gedurende kortere of langere tijd deel uitgemaakt van de heerlijkheid Borculo, inderdaad: ook Lichtenvoorde.

vrijdag 3 juni: @ harreveld

Vandaag nemen we afscheid van de geur van kuilvoer. Vroeger noemden we dat persvoer, maar kan zijn dat dat niet helemaal hetzelfde is. Wacht wel op een echte boer die reageert. Hoe ruikt kuilvoer? Omschrijf het maar eens. Iets van: “fris, lichtzuur en ietwat zoetig“. Het is in ieder geval een heel apart geurtje. De camperaar naast me had het over “suikers in het gras die door melkzuurbacteriën worden omgezet in zuren“. Het zou zo maar kunnen. Zeker is dat het niet ruikt naar rot of schimmel. Vraag me alleen af waarom dat bij kuilvoer, zoals op bijgaande foto, wordt gesproken over "silobanden" terwijl het toch overduidelijk autobanden zijn.

Op naar Harreveld. Inderdaad: opnieuw. Een kleine maand geleden waren we er met het busje om de 73e verjaardag van W te vieren. Deze keer parkeerden we Puzzel voor een avond en een nacht om afscheid te nemen van zoon en kleinkinderen die over een paar dagen hun vrouw en moeder achternavliegen. Trefpunt: ergens in Indonesië. Wat anders dan de afspraak “donderdagmiddag om 15:00 bij de kerk van Vichy“ die we ruim 50 jaar geleden eens maakten met vrienden op onze eerste grote reis naar het buitenland. Je kon toen nog parkeren op het kerkplein met de 2CV. Denk niet dat dat tegenwoordig nog kan. Puzzel kan goed staan op “Erve Zoon“. Hadden liever op zaterdagavond afscheid genomen maar helaas: kleinzoon op voetbalkamp en beide dames verplichtingen elders. Alleen van zoonlief afscheid nemen is ook niet alles, volgens W. Dus vandaag maar naar het nageslacht anders zien we ze in maanden niet. Beetje rustig aan vanmorgen want geen haast. Ontbijten met het laatste brood dus een gebakken eitje met kaas erop om het weg te krijgen. Afwas wegwerken (W), één fiets in het achteronder, gaskraan dicht, stroomkabel inrollen en stoelen omdraaien. Geloof dat ik dan alles wel benoemd hebt. Oeps: bijna het matje laten liggen. W op de fiets. Eerst maar naar de Kötteldiek in verband met de zaterdagkrant. We waren daarvoor een beetje aan de vroege kant, het bleek nog steeds vrijdag te zijn. Boodschappen inslaan voor het etentje van vanavond en W even wat platte rust. Afbeelding in deze alinea is het wapen van de familie van Dorth, een aantal jongens en meisjes die een belangrijke rol in het dorp hebben gespeeld. 

Harreveld is één van de kerkdorpen van Lichtenvoorde en de twee plaatsen zijn al eeuwenlang nauw met elkaar verbonden. In de middeleeuwen maakte Harreveld deel uit van de Heerlijkheid Lichtenvoorde. De afgelopen dagen brachten we door in de Heerlijkheid Borculo, nu dus in een een andere. Een heerlijkheid was in de middeleeuwen een gebied waar een heer bepaalde rechten bezat, zoals het recht om recht te spreken, belastingen te heffen en bestuurders aan te stellen. Als ik helemaal volledig moet zijn moet ik vertellen dat Lichtenvoorde pas in de 17e eeuw een zelfstandige heerlijkheid werd. Daarvoor maakte het deel uit de van de heerlijkheid Borculo, al vormde het daarbinnen wel een eigen voogdij (een gebied met een beperkt eigen bestuur).

De Heerlijkheid Lichtenvoorde omvatte niet alleen het huidige dorp Lichtenvoorde, maar ook de buurtschappen Harreveld, Lievelde, Vragender en Zieuwent. De oorsprong van de heerlijkheid gaat terug tot de dertiende eeuw. Rond deze tijd werd het kasteel van Lichtenvoorde gebouwd, dat uitgroeide tot het bestuurlijke centrum van het gebied. Van het kasteel is alleen nog het Richtershuis, het voormalige koetshuis over (foto onder deze alinea). De heren van Lichtenvoorde waren leenmannen van de graven van Zutphen, die later onderdeel werden van het hertogdom Gelre. Hoewel de heren trouw verschuldigd waren aan hun landsheer, bezaten zij binnen hun eigen gebied een grote mate van zelfstandigheid. Zij oefenden zowel bestuurlijke als rechterlijke macht uit en hadden invloed op het dagelijks leven van hun inwoners. De economie van de Heerlijkheid Lichtenvoorde was voornamelijk gebaseerd op landbouw. Boeren verbouwden graan, hielden vee en gebruikten de uitgestrekte heidevelden en bossen voor begrazing en houtwinning. Daarnaast ontstonden kleine ambachten, zoals smederijen, molens en bierbrouwerijen. De inwoners waren verplicht bepaalde belastingen en diensten te leveren aan de heer, zoals het onderhoud van wegen en watergangen of het verrichten van herendiensten.

Binnen de heerlijkheid namen adellijke huizen een belangrijke plaats in. Naast het kasteel van Lichtenvoorde waren er verschillende havezaten, waaronder de Havezate Harreveld. Deze adellijke landhuizen vormden centra van bestuur en grondbezit. De eigenaren hadden vaak invloed op de benoeming van bestuurders en werkten samen met de heer van Lichtenvoorde bij het bestuur van de heerlijkheid. In het voorjaar van 2026 heeft oud-schoolmeester Godfried Nijs een lezing over de Havezate bij de Oudheidkundige Vereniging Harvelt verzorgd. Hij maakte daarbij gebruik van een door Ai-kunstenaar Paul van Druten, gemaakte video. In deze alinea een afbeelding uit deze productie (bron Elna Lichtenvoorde).

Aan het einde van de achttiende eeuw kwam een einde aan het oude heerlijkheidsbestuur. Tijdens de Bataafse Revolutie van 1795 werden de heerlijke rechten afgeschaft. Bestuur en rechtspraak kwamen voortaan in handen van de overheid, waardoor de macht van de adel sterk afnam. Hiermee verdween de Heerlijkheid Lichtenvoorde als zelfstandig bestuursgebied, maar haar grondgebied vormde later de basis voor de gemeente Lichtenvoorde die in 2005 fuseerde met Groenlo tot Oost Gelre.

Een tijdje doorgebracht in de schoot van de familie op Erve Nales. Zoals gebruikelijk geen gedetailleerde familiefoto’s, als de (klein)kinderen fotomodel willen worden moeten ze dat (later) zelf maar bepalen. Vandaar ook een groot aantal "algemene" plaatjes. Natuurlijk samen eten en opa mocht (als gebruikelijk) voor het voer zorgen. En uiteraard moesten we naar de vogels luisteren. Op bijgaande poster de vogels die we gespot/gehoord hebben van 15:30 tot 15:35 uur met behulp van de app Merlin.

 

Een mooie dag. V: 224.975; A: 224.999 (eindstand Harreveld). Rijtemperatuur rond de 21 graden, later op de dag oplopend naar 24. Zon op/onder: 05:19/21:56 (kan trouwens nog mooier: zuslief appte dat bij haar in Noord-Zweden de zon om 02:00 uur nog prettig aan het schijnen was). En morgen? Morgen is er weer een dag. Dan even een paar dagen naar de Kötteldiek vanwege diverse verplichtingen en afspraken. Aan het eind van de week een lang weekend naar het westen, ook daar woont wat nageslacht.